6. apr, 2016

Revolutie

Guillotine

Tot 1789, het kenmerkende jaar van de Franse revolutie, die in werkelijkheid meer dan twintig jaar bezig is geweest, kun je niet spreken van atheïsme als factor in de samenleving. Er was hier en daar een atheïstische filosoof, maar dat speelde geen rol in het dagelijkse leven.

In veruit de meeste landen tot die tijd hebben de openbare macht en de godsdienst met elkaar een modus vivendi gevonden, die er doorgaans toe leidt dat de bezittende klasse en de kerken een machtsverbond sluiten. In elk land, en dat is een algemene regel, zie je dat politieke stabiliteit ertoe leidt dat er een bovenlaag komt die de lakens uitdeelt, en die ook de godsdienststructuren naar zich toehaalt.

Eerlijk is dat niet, want steeds komt dezelfde groep aan bod bij het verdelen van de postjes.

Voor de zuiverheid van het geloof is het trouwens niet goed. Degenen die teruggaan naar de bronnen, zien daarin een medeplichtigheid en een knechting van de geloofsgemeenschap, en een ontaarding van de werkelijke heilsboodschap.

Tijdens de Franse revolutie blijkt dat het ondanks een aantal spirituele vernieuwingsbewegingen uiteindelijk niet de gelovigen maar wel de atheïsten zullen zijn, die tenminste in Frankrijk en voor even een einde maken aan de verstrengeling van macht en geloof. Napoleon zal deze denkbeelden uitdragen over heel Europa. Interessant is wel dat Bonaparte, naarmate hij zijn alleenheerschappij uitbouwde, evolueerde van een geloofsvervolger naar een waarlijk keizerlijke, en pragmatische instelling ten opzichte van de kerk, en een concordaat met de Paus sloot.

Dat verdrag tussen een welbepaalde staat en dito kerk zal de basis vormen voor een nieuwe verhouding tussen een de eredienst en de openbare macht, en dat blijft tot vandaag doorwerken. In theorie is op die manier de scheiding van kerk en staat voltrokken, maar in de praktijk zou het nog lang duren voordat dit helemaal klaar was.

Het geloof dat het atheïsme een einde zou stellen aan oorlogen en geweld door de godsdienst af te schaffen heeft zich niet bewerkstelligd. Om te beginnen omdat de Franse revolutie door een periode van terreur is gegaan met het suizen van de guillotine als geluidseffect. Ook later zal blijken dat het afzweren van het godsgeloof de mens niet beter maakt.